Η ψυχολόγος και Διδάκτωρ Ψυχολογίας στην Ιατρική Σχολή Αθηνών, Ασπασία Πίζγα απαντάει στο βασικό ερώτημα των τελευταίων ημερών. Γιατί τα θύματα βίας παραμένουν σε κακοποιητικές σχέσεις, αναλύοντας το ρόλο της συνεξάρτησης και τη σημασία της ψυχοεκπαίδευσης.
Η παραμονή των θυμάτων σε κακοποιητικές σχέσεις είναι ένα πολυδιάστατο φαινόμενο που συσχετίζεται με ψυχολογικούς, κοινωνικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες. Τα θύματα βίας συχνά βιώνουν έντονο φόβο και άγχος επικείμενης απειλής και κλιμάκωσης της βίας (Barnett et al., 2011).
Ψυχολογικές επιπτώσεις κακοποιητικών συμπεριφορών: Περιλαμβάνουν χρόνιο άγχος, κατάθλιψη, διαταραχές μετατραυματικού στρες (Herman, 1992; Stark, 2007), καθώς και διαταραχές της προσκόλλησης και αυτοεκτίμησης (Bowlby, 1988; Walker, 1979). Οι θύτες μπορούν να είναι άντρες ή γυναίκες, ανεξάρτητα από το μορφωτικό τους επίπεδο ή το κοινωνικοοικονομικό τους επίπεδο.
Πως ξεκινάει η κακοποιητική συμπεριφορά
Ο κακοποιητής για να αποτρέψει το θύμα να φύγει καλλιεργεί εξαρχής ένα χειριστικό και εξαρτητικό κλίμα. Ακολουθούν τα κύρια προειδοποιητικά σημάδια:
• Love bombing: Κάνει υπερβολικές εκδηλώσεις αγάπης χωρίς να γνωρίζεστε ακόμα καλά, ψάχνει και μαθαίνει πολύ γρήγορα τα πάντα για εσένα και προβαίνει σε κινήσεις ή δώρα εντυπωσιασμού.
• Παρουσιάζεται ως προστάτης: Με προφάσεις 'μόνο εγώ νοιάζομαι για σένα' ή 'στο λέω ή το κάνω για το καλό σου'.
• Σταδιακή απομόνωση: Μιλά αρνητικά για όσους είναι δίπλα σας. Σταδιακά σε οδηγεί σε απομόνωση από το περίγυρο, δε θέλει να έχετε επαφές με την οικογένεια ή φίλους και βγαίνει παντού μαζί σου.
• Έλεγχος επικοινωνιών: Ελέγχει πλήρως τις επικοινωνίες και επαφές σου, κάνει υποτιμητικά σχόλια για το σώμα, το ντύσιμο και τη συμπεριφορά σου.
• Οικονομικός έλεγχος: Δε σε αφήνει να δουλέψεις ή κάνει συχνές επισκέψεις στην εργασία σου για έλεγχο ή απαιτεί να του δώσεις τα χρήματά σου.
• Gaslighting: Κάνει επιδέξια gaslighting (αμφισβητεί την κρίση σου, τη λογική και τα πραγματικά περιστατικά πχ 'Είσαι τρελή, υπερβολική, ζηλιάρα το φαντάστηκες').
• Εκμετάλλευση φόβων: Εκμεταλλεύεται το φόβο σου για τη μοναξιά και το αναφέρει κάθε φορά που σκέφτεσαι να φύγεις 'που θα βρεις άλλον/η σαν εμένα'.
Σύνδρομο Μαθημένης Αβοηθησίας
Η παρατεταμένη έκθεση σε κακοποίηση στις σχέσεις οδηγεί συχνά στην εμφάνιση του 'Συνδρόμου Μαθημένης Αβοηθησίας' (Learned Helplessness - Martin Seligman, 1967), όπου τα θύματα εγκαταλείπουν την προσπάθεια να φύγουν και αποδέχονται μια δυσοίωνη μοίρα μέσα στη σχέση, ακόμη και αν τους δοθούν ευκαιρίες να αποδράσουν (Walker, 1979). Με λίγα λόγια η παρατεταμένη έκθεση στην κακοποίηση οδηγεί σε ψυχολογική παθητικότητα.
Το φαινόμενο ενοχοποίησης του θύματος και η έλλειψη υποστηρικτικού δικτύου
Η γειτονιά και ο κοινωνικός περίγυρος σε αρκετές περιπτώσεις θα κατηγορήσουν το θύμα ότι φταίει που μένει, ενώ στην πραγματικότητα δε γνωρίζουν σχεδόν τίποτα για τις κοινωνικές και ψυχολογικές παραμέτρους που δημιούργησαν αλλά και διαιωνίζουν αυτή την παραμονή. Η έλλειψη υποστηρικτικού δικτύου αποτελεί σημαντικό παράγοντα που αποτρέπει τα θύματα από το να φύγουν από κακοποιητικές σχέσεις.
Χωρίς την ουσιαστική παρουσία φίλων, οικογένειας ή κρατικής υποστήριξης, τα θύματα συχνά δεν έχουν πρόσβαση σε οικονομικούς πόρους ή ασφαλή στέγη, παράγοντες που εγκλωβίζουν (Goodkind et al., 2003). Ακόμα και στην περίπτωση που τα θύματα βρουν δύναμη να φύγουν η νομοθεσία δεν έχει αποδειχθεί αποτρεπτική για τους θύτες, ούτε υποστηρικτική για τα θύματα.
Ένα σοβαρό κρατικό έλλειμα που επιδεινώνει το πρόβλημα της ενδοοικογενειακής βίας είναι η μη προστασία των μαρτύρων που καταγγέλλουν βία. Η σιωπή για κακοποιητικές συμπεριφορές και ο φόβος 'μη μπλέξω' είναι μια μάστιγα που τροφοδοτείται από την έλλειψη κρατικής υποστήριξης.
Η συνεξάρτηση και οι επιπτώσεις της
Η συνεξάρτηση (codependency) αποτελεί πολύ κρίσιμο παράγοντα που συμβάλλει στην παραμονή σε κακοποιητικές σχέσεις. Η συνεξάρτηση αναφέρεται σε μια ψυχολογική κατάσταση όπου το άτομο εξαρτάται υπερβολικά συναισθηματικά από τον σύντροφό του, συχνά αναζητώντας επιβεβαίωση και αξία μέσω της σχέσης (Beattie, 1987).
Τα άτομα με συνεξάρτηση τείνουν να αναλαμβάνουν τον ρόλο του «σωτήρα» στη σχέση, πιστεύοντας ότι μπορούν να αλλάξουν τον κακοποιητικό σύντροφο ή να μετριάσουν την αρνητική συμπεριφορά του. Τα θύματα πιστεύουν ότι θα καταφέρουν να βοηθήσουν το θύτη να αλλάξει, ότι θα 'μαλακώσουν'. Αυτό όμως είναι μια τεράστια παγίδα καθώς οι θύτες εκμεταλλεύονται αυτή τη συνθήκη.
Το θύμα συχνά αισθάνεται υπεύθυνο για τη διατήρηση της σχέσης και φοβάται την απόρριψη ή την μοναξιά που μπορεί να προκύψει αν την διακόψει (Wright & Wright, 1999). Η συνεξάρτηση ενισχύει επίσης τη δυσλειτουργική αλληλεπίδραση και καθιστά δύσκολη την ανάπτυξη υγιών σχέσεων.
Στάδιο 'ψεύτικης μετάνοιας': Μια καθοριστική συνθήκη στη συνέχιση του κύκλου βίας, όπου ο θύτης γυρνά δήθεν μετανιωμένος με βαρύγδουπες δηλώσεις ότι θα αλλάξει. Ο θύτης χειραγωγεί συναισθηματικά το θύμα λέγοντας ότι αγάπη σημαίνει πλήρης αποδοχή κάθε ανεπιθύμητης συμπεριφοράς ενώ στην ουσία αγάπη και βία είναι δυο τελείως ασύμβατες και αντίθετες έννοιες.
Ο ρόλος των γονέων και η παιδική ηλικία
Η ανάπτυξη των δυσλειτουργικών μοτίβων συχνά ξεκινά στην παιδική ηλικία, με την επίδραση των γονέων να είναι καθοριστική. Η θεωρία της προσκόλλησης του Bowlby (1988) υποστηρίζει ότι η ποιότητα της πρώιμης προσκόλλησης μεταξύ παιδιού και γονέα μπορεί να επηρεάσει τη μελλοντική ικανότητα του ατόμου να δημιουργεί υγιείς, σταθερές σχέσεις.
Οι γονείς που ασκούν παραμέληση ή κακοποίηση, είτε σωματική είτε ψυχολογική, μπορούν να δημιουργήσουν στο παιδί μια ανασφαλή προσκόλληση, η οποία μπορεί να αναπαράγεται σε μετέπειτα κακοποιητικές σχέσεις (Shaver & Mikulincer, 2007).
Τα παιδιά που μεγαλώνουν σε περιβάλλοντα όπου κυριαρχεί η κακοποίηση συχνά εσωτερικεύουν αυτά τα μοτίβα και τα θεωρούν φυσιολογικά ή αναμενόμενα με αποτέλεσμα την κανονικοποίηση της βίας και της δυσλειτουργικής αντίληψης για τις σχέσεις (Dutton, 1995).
Συμπεράσματα
Η παραμονή των θυμάτων σε κακοποιητικές σχέσεις είναι ένα πολύπλοκο φαινόμενο, που επηρεάζεται από ποικίλους παράγοντες όπως ο φόβος, η μαθημένη αβοηθησία, η συνεξάρτηση, τα τραυματικά βιώματα, η παιδική ηλικία, η έλλειψη υποστηρικτικού δικτύου, η οικονομική δυσχέρεια, το κοινωνικό στίγμα.
Η αντιμετώπιση αυτών των φαινομένων απαιτεί μια πολυεπίπεδη προσέγγιση, η οποία περιλαμβάνει τη θεραπεία των ψυχολογικών τραυμάτων, την ενίσχυση της αυτοεκτίμησης, την κατανόηση των επιδράσεων της παιδικής ηλικίας και τη ψυχοεκπαίδευση. Η θεραπεία της συνεξάρτησης είναι εξαιρετικά σημαντική ακόμα περισσότερο όταν υπάρχουν παιδιά.
Κλείνοντας, είναι σημαντικό να τονίσουμε ότι η βία στις σχέσεις δεν περιορίζεται μόνο στη σωματική ή σεξουαλική κακοποίηση, αλλά περιλαμβάνει και πιο ύπουλες μορφές. Η συναισθηματική χειραγώγηση (gaslighting), ο έλεγχος, οι παρακολουθήσεις από το σύντροφο, η καταπάτηση της ελευθερίας, η υποτίμηση, η υπονόμευση της αναζήτησης βοήθειας σε ειδικό και η αποξένωση από φίλους, μπορεί να είναι εξίσου καταστροφικά.
Μέσα από την ψυχοεκπαίδευση μαθαίνουμε να αναγνωρίζουμε τα μοτίβα που μας κρατούν εγκλωβισμένους και να βρούμε τη δύναμη να σπάσουμε τον κύκλο της βίας, ανακτώντας τον έλεγχο της ζωής μας.
Σχετική Βιβλιογραφία:
• Herman, J. L. (1992). Trauma and recovery: The aftermath of violence--from domestic abuse to political terror. Basic Books.
• Stark, E. (2007). Coercive control: How men entrap women in personal life. Oxford University Press.
• Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. Basic Books.
• Walker, L. E. (1979). The battered woman. Harper & Row.
• Sweet, P. L. (2019). The sociology of gaslighting. American Sociological Review, 84(5), 851-875.
• Beattie, M. (1987). Codependent no more: How to stop controlling others and start caring for yourself. Hazelden.
• Seligman, M. E. P. (1967). Learned helplessness. Annual Review of Medicine, 23(1), 407-412.
• Goodkind, J. R., Gillum, T. L., Bybee, D. I., & Sullivan, C. M. (2003). The impact of family and friends' reactions on the well-being of women with abusive partners. Violence Against Women, 9(3), 347-373.
Ασπασία Πίζγα, Ψυχολόγος
Διδάκτωρ στην Ιατρική Σχολή Αθηνών
MSc Έλεγχος του Στρες & Προαγωγή της Υγείας
